İlk sigara yasası ne zaman çıktı ve nereleri kapsıyordu? Sigara yasakları hakkında neler biliyoruz? İhlalleri nasıl bildirebiliriz? Sigara kullanımında ülke olarak ne durumdayız? Türkiye’deki tütün politikaları ve yasalar hakkında tüm bilgileri sizler için derledik.

Tütün, yaprakları sigara yapımında kullanılan bağımlılık yapıcı bir bitki türüdür. Tütünün tarihine baktığımızda ilk Amerika Yerlileri (Kızılderililer) tarafından kullanılmaya başlandığını görmekteyiz. Amerika kıtasındaki bazı Avrupalı yerleşimcilerin tütün içmeyi Kızılderililerden öğrenip bunu daha sonra gittikçe popüler olacağı Avrupa’ya taşımalarıyla tütün kullanımı ve ürünleri de yaygınlaşmaya başlamış oldu. Tütün bitkisinin Osmanlı İmparatorluğu’na gelmesi ise 17.yüzyılda İngiliz ve Venedikli denizciler tarafından olmuştur ve tütün kısa sürede Osmanlı sınırları içinde yaygınlaşmıştır. İnsan sağlığına zararlı etkilerine rağmen tütün, yüzyıllar boyunca gelir getiren bir ekonomik varlık olmaya devam etmiştir. Öte yandan tüm dünyada tütünün sağlık ve sosyal güvenliğe getirdiği yük, piyasa işlemlerinde ulusal ve küresel müdahaleleri de gerekli kılmıştır.

Endüstrinin oluşturmak istediği masumiyet algısı ve sonuçlar
Keşfedildiği zamandan bu yana endüstrinin de algı operasyonlarıyla
tütün, acıyı hafifletmek ve zevk amaçlı olarak lanse edilmiş ve içilmiş, sarma makinesinin icadıyla da sigara dünya çapında yaygın hale gelmiştir. Bu yaygınlaşma sürecinde ise tütün endüstrisi reklam, tanıtım, markalama, sinema sektörü gibi alanlarda milyar dolarlık yatırımlarıyla sigarada masumiyet algısı oluşturmuş, o süreçte ise tütünle ilgili hastalıklar ve yol açtığı zararlar hakkındaki bilgilendirmeler çok sınırlı ve zayıf kalmıştır. 20.yüzyıla gelindiğinde ise çalışmalar tütünün insan sağlığı üzerinde ciddi bir tehdit teşkil ettiğini göstermiş, tütünle ilgili sağlık sorunları artmış, bu durum ülkelerin nüfuslarının ne ölçüde tütüne maruz kaldıklarını merak etmelerini sağlamış ve bu da tütün kullanımı açısından ulusal ve bölgesel arenada yasal düzenlemelerin gerekliliğini ortaya çıkarmıştır.

Türkiye’de Tütün Kontrol Politikaları

Tütün kullanımı dünya genelinde önlenebilir hastalıklar ve buna bağlı ölümlerin en önemli nedenidir. Tütün kullanımı her yıl dünyada 6 milyon kişinin, Türkiye’de ise 100 binden fazla kişinin ölümünden sorumludur.
Türkiye Ege ve Doğu Anadolu Bölgesi’nde tütün üretimi yapan bir ülkedir. Devlet, 1980’li yıllara kadar tütün tarımını, üretim, fiyatlandırma ve pazarlamasını Osmanlı devletinden bu yana çok uzun bir geçmişe sahip olan TEKEL kapsamında kendisi yapmaktaydı. Çok uluslu tütün şirketlerinin ülkeye girdiği 1980’li yıllardan başlayan özelleştirme çalışmaları 2008 yılında TEKEL’in satılması ile sonuçlanmıştır. Tütün şirketlerinin ülkeye girmesini izleyen dönemde başlayan yoğun reklam çalışmaları sonucunda Türkiye’de sigara kullanımında hızlı artış meydana gelmiştir. Ülkemizin yoğun tütün endüstrisinin taktiklerine maruz kalması, sigara kullanımının oldukça yaygınlaşması ve bunun ekonomik, sağlık ve toplumsal birçok zarara yol açması bu konuyu fark eden önemli bürokratik isimleri ve sivil toplum kuruluşlarını harekete geçirmiş ve bu da tütün kontrolü politikalarının oluşmasına zemin hazırlamıştır.

İlk veto 1991’de, ilk yasa 1996’da gerçekleşiyor
Tütün kontrolü konusunda ilk girişim 1991 yılında olmuş ve yasa dönemin cumhurbaşkanı tarafından veto edilmiştir. Sonraki yoğun gayretler sonucu ise tütün kontrolü ve tütün dumanının pasif etkilenimden dolayı 1996 yılında, 4207 sayılı yasa yürürlüğe girmiştir. Bu kanun ile ilk kez sağlık ve eğitim kurumlarında, spor ve kültürel etkinliklerin yapıldığı yerlerde, toplu taşıma araçlarında sigara içilmesi yasaklanmıştır. Yasa ayrıca tütün ürünlerinin her türlü reklam ve tanıtımı ile 18 yaşından küçüklere sigara satışını da yasaklamış, sigara paketleri üzerine uyarı yazılarının konması ve bütün televizyon kanallarına ayda 90 dakika süre ile sigaranın zararları konusunda yayın yapma zorunluluğu getirmiştir.

Tam sigarasız Türkiye
Dünya Sağlık Örgütü’nün oluşturduğu Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi’nin 2004 yılında onaylanmasından sonra Sağlık Bakanlığı içerisinde tütün kontrolü ile ilgili bir birim kurulmuş, hükümet ve sivil toplum kuruluşlarından 100’den fazla temsilcinin katılımı ile Ulusal Tütün Kontrol Programı hazırlanmıştır. Bu dönemde 1996 yılındaki yasada bazı değişiklikler yapılması gündeme gelmiş, hükümet ve sivil toplum kuruluşlarının yoğun çabası sonucunda 2008 yılında yasanın kapsamı genişletilmiş, bu şekilde Türkiye “tam sigarasız” ülke haline gelmiştir. 4207 sayılı yasada 2012 yılında yapılan değişiklikle içinde tütün olmasına bakılmaksızın nargilenin 18 yaşından küçüklere satılmasının yasaklanması, marka paylaşımı ve marka esnetme dahil olmak üzere tütün ürünlerinin her türlü reklam ve tanıtımının yasaklanması, tütün ürünleri paketlerinin her iki ana yüzünün en az yüzde 65’ini kapsayacak büyüklükte uyarıcı resimlerin basılması kararlaştırılmış; bu suretle Türkiye MPOWER paketinde yer alan 6 stratejinin gereğini yerine getiren ilk ülke olmuştur.

Sigara kullanımında ne durumdayız?

Türkiye’de 15 yaş üzeri 16 milyon kişi sigara kullanmaktadır. Küresel Yetişkin Tütün Araştırması’nın 2012 verilerine göre, ülkemizde 15 yaş ve üzeri bireylerin 2008 yılında yüzde 31,3’ü her gün veya ara sıra tütün ve tütün mamullerini kullanırken, 2012 yılında bu oran yaklaşık yüzde 27’ye düşmüştür. Türkiye’de erkeklerin sigara kullanım oranı kadınlara göre daha fazladır. Ülkemizde 15 yaş ve üzeri halen tütün kullananların oranı erkeklerde yüzde 43,5 iken kadınlarda yüzde 16’dır. Her gün tütün kullananların oranı erkeklerde yüzde 39, kadınlarda yüzde 12,3 iken ara sıra tütün kullananların oranı erkeklerde yüzde 4,5 kadınlarda yüzde 3,7’dir. Türkiye’de tütün kontrolüyle ilgili 2006 yılından bu yana aktif çalışmalar yapılmaktadır. Ülkemiz tütünle mücadelede Dünya Sağlık Örgütü’nün belirlediği kriterlere göre dünyada başarılı ilk dört ülke arasında yer almaktadır. Tütün kontrolüyle ilgili yapılan son çalışmalardan
sonra ülkemizde 2008 yılına göre yaklaşık 2 milyon 200 bin kişi sigarayı bırakmış, kapalı alanlarda sigara dumanına maruz kalma yüzde 60 ve yasak olmamasına rağmen evlerde sigara içenlerin oranı yüzde 35 azalmıştır. Ülkemizde yasaların bu noktada yeterli olması maalesef denetimlerdeki zafiyetlerin önüne geçememiştir. Yanı sıra en son 2012 yılında kapsamlı olarak yapılan tütün kullanım araştırması beraberinde yenisini henüz getirememiştir.

Tütün ürünleri tüketiminin yasak olduğu yerler:
➥ Kamu hizmet binalarının kapalı alanları,
➥ Koridorları dahil olmak üzere her türlü eğitim, sağlık, üretim, ticaret, sosyal, kültürel, spor, eğlence ve benzeri amaçlı özel hukuk kişilerine ait olan ve birden çok kişinin girebileceği (ikamete mahsus konutlar hariç) binaların kapalı alanları,
➥ Hususi araçların sürücü koltukları ile taksi hizmeti verenler
dâhil olmak üzere karayolu, demiryolu, denizyolu ve havayolu toplu taşıma araçları,
➥ Okul öncesi eğitim kurumlarının, dershaneler, özel eğitim ve öğretim kurumları dahil olmak üzere ilk ve orta öğrenim kurumlarının, kültür ve sosyal hizmet binalarının kapalı ve açık alanları,
➥ Özel hukuk kişilerine ait olan lokantalar ile kahvehane, kafeterya, birahane gibi eğlence hizmeti verilen işletmeler.

İhlalleri nereye ihbar etmeliyim?

Kanunla yasaklanmış alanlarda sigara içilmesi halinde Alo 184 hattını arayarak ihlal bildiriminde bulunabilirsiniz. Bu hattı aradığınızda, alınan ihbar online değerlendirilip ihlalin olduğu adrese en yakın denetim ekibi merkez tarafından adrese yönlendiriliyor. İhlali alan ekip adrese vardığında, ihlali tespit edip bunu görüntülü olara tablet bilgisayar aracılığıyla raporlayıp, merkeze gönderiyor ve gerekli cezai işlemler gerçekleştiriliyor.

Yeşil Dedektör ile havanız temiz kalsın!

Yeşil Dedektör mobil uygulaması, kapalı mekânlarda tütün mamülleri kullanımını ihlal eden işletme ve müşterilerin ihlallerini azaltmayı amaçlayan bir mobil uygulamadır. Yeşil Dedektör 2008 yılında yürürlüğe giren kapalı mekânlarda tütün mamulleri kullanım yasağına uyulmasını sağlamak, ihlallere karşı toplumda farkındalık oluşturarak tütün mamulleri kullanmayan vatandaşlarımızın haklarını korumak ve yasal hakları konusunda bilinçlendirmek amacıyla geliştirilmiştir.

Uygulama nasıl işliyor?

Yasayı ihlal eden işletme ve müşterilerin ihlallerini azaltmayı amaçlayan bu mobil uygulama telefon veya tablet bilgisayara indirilerek kullanılabiliyor. Yeşil Dedektör mobil uygulamasında kullanıcı, ihlal bildirimini uygulama üzerinden konum ve mekân seçerek yapabiliyor. Sağlık Bakanlığının denetim sistemine düşen bildirimler, Sağlık Bakanlığı saha denetim ekibine ulaşıyor. Saha denetim ekipleri ise ihlal bildirimi yapılan mekâna ulaşarak denetimlerini ve gerekli işlemleri yapıyor.Alanında tek uygulama olan bu çalışma ile tütün ürünleri kullanmayanların hakkının korunması, yasağa uyumun sağlanması, ihlallerin asgariye indirilmesi hedefleniyor. Uygulama Appstore ve Google Play platformlarından ücretsiz olarak indirilebiliyor.

Bu yazı Yeşilay Dergisi Mayıs 2016 sayısında yer almıştır.

Leave a reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *